Κρίση ρευστότητας – Κρίση φερεγγυότητας

(Warning: Ακολουθεί σοβαρό και ΜΕΓΑΛΟ πόστ.)

Από τότε που άρχισε η παγκόσμια οικονομική κρίση ακούμε συνεχώς και από πάρα πολλές μεριές ότι η κρίση είναι “κρίση ρευστότητας”. Αυτή είναι και η επίσημη γραμμή των κυβερνήσεων (και της ελληνικής αλλά σίγουρα της αμερικάνικης) αλλά και των τραπεζών, κεντρικών και μη.

Τι σημαίνει κρίση ρευστότητας (liquidity crisis); Σημαίνει ότι οι τράπεζες δεν έχουν αρκετό ρευστό για να προχωρήσουν σε δάνεια—σε ιδιώτες αλλά και επιχειρήσεις. Σημαίνει ότι οι κατά τα άλλα υγιείς τράπεζες δε βρίσκουν λεφτά να δανείσουν, γιατί κανείς δε δανείζει τις ΙΔΙΕΣ τις τράπεζες.

Η κρίση ρευστότητας συμβαίνει συνήθως γιατί το κόστος του δανεισμού είναι υψηλό. Ας σημειωθεί εδώ ότι και οι τράπεζες δανείζονται για να δανείσουν—περισσότερα για αυτό το θέμα παρακάτω στο ποστ. Επειδή λοιπόν το κόστος δανεισμού είναι υψηλό και η ρευστότητα έχει στερεύσει, οι κεντρικές τράπεζες χαμηλώνουν τα επιτόκια βάσης, για να γίνει ο δανεισμός πιο φτηνός και να ξαναρχίσουν οι τράπεζες να δανείζονται μεταξύ τους, οπότε και να δανείζουν τους υπόλοιπους.

Η θεμελιώδης αρχή των σύγχρονων εμπορικών τραπεζών (όπου σύγχρονες = τα τελευταία 150 χρόνια) είναι το Fractional Reserve Lending. Στα ελληνικά μια μετάφραση θα μπορούσε να είναι: Δανεισμός Επί Ποσοστού Αποθεματικών. (Όποιος έχει καλύτερη μετάφραση είναι ευπρόσδεκτος να την πει).

Το FRL δουλεύει ως εξής: Η τράπεζα έχει δικαίωμα να προσφέρει σε δάνεια προς πελάτες ποσά έως Χ φορές παραπανω από τα αποθεματικά Υ που διαθέτει σε καταθέσεις. Ο λόγος Υ/Χ είναι το reserve ratio. Στην Αμερική ήταν μέχρι πρόσφατα περίπου 12% αν και πλέον έχει πέσει στο ~3% σε ορισμένες περιπτώσεις. Στην Ευρωπη είναι 3% ή λιγότερο εδώ και καιρό. Ο λόγος Χ/Υ είναι το leverage ratio.

Ας δούμε πιο λεπτομερώς πώς δουλεύει το FRL και ταυτόχρονα πως δουλεύουν τα λογιστικά των τραπεζών. Το παράδειγμα είναι απλουστευμένο αλλά προσδίδει ικανοποιητικά την ουσία του θέματος. Για το συγκεκριμένο παράδειγμα, ας θεωρήσουμε ότι το leverage ratio είναι 10-1 (10% reserve ratio).

Ανοίγω μια τράπεζα—ας την ονομάσουμε Τ-Bank. Έρχεται ο Κώστας και καταθέτει 100.000. Τα βιβλία μου λένε:

• Ενεργητικό (assets): 100.000
• Παθητικό (liabilities): 100.000

Έρχεται τώρα ο Γιώργος και μου ζητάει δάνειο για να πάρει σπίτι. Ποιό είναι το μεγαλύτερο ποσό που μπορώ να δανείσω στον Γιώργο; Με 10% Reserve Ratio, είμαι υποχρεωμένος να κρατήσω 10% των συνολικών καταθέσεων ως αποθεματίκο. Άρα μπορώ να δανείσω μέχρι 90.000.  Δανείζω λοιπόν 90.000 στο Γιώργο με επιτόκιο 5% (το επιτόκιο δεν είναι 0% γιατί είμαι τράπεζα, δηλαδή επιχείρηση και έχω έξοδα—δεν είμαι φιλανθρωπικό ίδρυμα). Τα βιβλία μου τώρα λένε:

• Ενεργητικό: 100.000 (10.000 σε μετρητά και 90.000@5% στο δάνειο στο Γιώργο)
• Παθητικό: 100.000 (η αρχική κατάθεση του Κώστα)

Ο πωλητής του σπιτιού, ο Αντώνης, αποφασίζει να καταθέσει τις 90.000 στην Τ-Bank. Άρα τώρα έχω στα βιβλία μου:

• Ενεργητικό: 190.000
  • 10.000 σε μετρητά από την  κατάθεση του Κώστα
  • 90.000 @ 5% από το δάνειο στο Γιώργο
  • 90.000 σε μετρητά από την κατάθεση του Αντώνη
• Παθητικό: 190.000
  • 100.000 από την κατάθεση του Κώστα
  • 90.000 από την κατάθεση του Αντώνη

Εκ πρώτης όψεως το παραπάνω φαίνεται σαν μεγάλη απάτη: πώς είναι δυνατό με καταθέσεις συνολικής αξίας 100.000 να έχω στο ενεργητικό μου 190.000; Γέννησα λεφτά από το πουθενα!

Τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Λόγω του  FRL, έχω τη δυνατότητα να “ανακυκλώσω” λεφτά από την τραπεζά μου. Οι 90.000 περνάνε 3 φορές από την τραπεζά μου, μία από την κατάθεση του Κώστα (εισροή), μία από το δάνειο στο Γιώργο (εκροή) και άλλη μία από την κατάθεση του Αντώνη (εισροή). Επιπροσθέτως, έχω τη δυνατότητα να δανείσω άλλες 81.000 (10-1 στην κατάθεση του Αντώνη).

Τι γίνεται όμως αν έρθουν και ο Κώστας και ο Αντώνης την ίδια μέρα και ζητήσουν να κάνουν ανάληψη ΟΛΟΥ του ποσού των καταθεσεών τους; Το συνολικό ποσό είναι 190.000, ενώ εγώ έχω μόνο 100.000 σε μετρητά διαθέσιμα. Τι μπορώ να κάνω σε αυτή την περίπτωση;

Έχω δύο επιλογές: Η πρώτη είναι να πουλήσω το χαρτί του δανείου του Γιώργου. Το δάνειο του Γιώργου έχει ως αντάλλαγμα ένα hard asset (το σπίτι) και δεν αξίζει μόνο 90.000 (το αρχικό ποσό του δανείου), αλλά 90.000 + το compound interest για την χρονική διάρκεια του δανείου. Οπότε μπορώ να πουλήσω το δάνειο του Γιώργου σε μια άλλη τράπεζα (ή σε οποιοδήποτε άλλο αγοραστή), για ποσό μεγαλύτερο από 90.000—γιατί όπως είπαμε το δάνειο αξίζει 90.000 + τους τόκους.

Η δεύτερη επιλογή είναι να δανειστώ το ποσό που μου λείπει (90.000) από άλλη τράπεζα, ή από την κεντρική τράπεζα. Ως εγγύηση για το δάνειο αυτό (collateral) μπορώ να βάλω το δάνειο του Γιώργου, γιατί αυτό θεωρείται asset και είναι στο ενεργητικό μου. Τα επιτόκια στη διατραπεζικη αγορά είναι σε γενικές γραμμές χαμηλότερα από τα εμπορικά επιτόκια—δηλαδή θα πληρώνω σε τόκους λιγότερο από το 5% που πληρώνει ο Γιώργος σε μένα, οπότε πάλι θα έχω κέρδος, ή τουλάχιστο δε θα χρεοκοπήσω.

Σε μια κρίση ρευστότητας, οι δύο αυτές επιλογές δυσκολεύουν γιατί το κόστος δανεισμού έχει ανέβει πάνω από 5% ενώ το δάνειο του Γιώργου είναι στο 5%. Αν δανειστώ λεφτά από άλλη τράπεζα θα πληρώνω σε τόκους παραπάνω από όσα έχω ως εισροές από το δάνειο του Γιώργου, πράγμα που θα με οδηγήσει στη χρεοκοπία. Για αυτό το λόγο και σε κρίση ρευστότητας οι τράπεζες δε δανείζουν, ή δανείζουν δύσκολα και για αυτό το λόγο η λύση είναι να χαμηλώσουν τα επιτόκια ώστε να αυξηθεί η ρευστότητα.

Το παραπάνω παράδειγμα έχει όμως μια κρυφή υπόθεση: ότι το δάνειο του Γιώργου αξίζει 90.000 (συν τους τόκους). Αν ο Γιώργος δε μπορεί να αποπληρώσει το δάνειο, τότε το σπίτι περνάει σε μένα και πρέπει να το πουλήσω για να καλύψω το χρέος μου προς τους καταθέτες μου. Πόσο πρέπει να πουλήσω το σπίτι; ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟ 90.000 (το αρχικό ποσό του δανείου δηλαδή), για να είμαι καλυμμένος.

Αν ο Γιώργος αγόρασε το σπίτι με 20% προκαταβολή (δηλαδή το σπίτι άξιζε 112.500 τη στιγμή της αγοράς), τότε είμαι καλυμμένος αν η αξία του σπιτιού μειωθεί όσο το ποσοστό της προκαταβολής, δηλαδή αν η τιμή του σπιτιού πέσει από 112.500 σε 90.000. Αν ο Γιώργος αγόρασε το σπίτι με 0% προκαταβολή, τότε οποιαδήποτε μείωση της αξίας του σπιτιού αυτομάτως με οδηγεί σε χρεοκοπία!

Στην παραπάνω περίπτωση υποθέσαμε ότι ο Γιώργος δε μπορούσε να πληρώσει το δάνειο και έπρεπε να πουλήσουμε το σπίτι σε πλειστηριασμό. Δεν είναι ανάγκη όμως να συμβεί αυτό για να χρεοκοπήσει η τράπεζα. Αν το reserve ratio είναι πολύ μικρό (πχ 3%) αρκεί μια μείωση της αξίας του σπιτιού (άρα και του δανείου) κατά ~3% για να παραβιαστεί το reserve ratio, γεγονός που οδηγεί την τράπεζα σε χρεοκοπία.

Ο συνδυασμός των εξής γεγονότων— α) χαμηλό reserve ratio, β) μηδενικές ή πολύ χαμηλές προκαταβολές και γ) υπερτημιμένα σπίτια που τελικά πέφτουν σε αξία είναι η βασική αιτία της οικονομικής κρίσης.
Η συγκεκριμένη κρίση δεν είναι κρίση ρευστότητας αλλά κρίση φερεγγυότητας (solvency crisis). Οι τράπεζες δεν έχουν πρόβλημα με τη ρευστότητα—έχουν πρόβλημα φερεγγυότητας. Αν δεχτούν την πραγματική αξία των δανείων που έχουν στα βιβλία τους, τότε λόγω της μείωσης στις τιμές των σπιτιών και του χαμηλού reserve ratio, αυτόμάτως είναι χρεοκοπημένες! Οπότε τι κάνουν; Κρατάνε τα δάνεια στα βιβλία τους στις αρχικές τιμές, στις τιμές που υπολόγιζαν ότι θα ίσχυαν αν η άνοδος στην τιμή των σπιτιών συνεχιζόταν επ’ άπειρον. Επειδή όμως αυτές οι τιμές είναι εκτός πραγματικότητας, κανένας πλέον δεν εμπιστέυεται κανέναν άλλον στη διατραπεζική αγορά γιατί κανενας δεν ξέρει ποιά είναι η πραγματική λογιστική κατάσταση της τράπεζας. Οι τράπεζες λοιπόν δε δανείζονται μεταξύ τους και επακολούθως δε δανείζουν και κανέναν άλλον.

Σε αντίθεση με την κρίση ρευστότητας, η κρίση φερεγγυότητας δε λύνεται με ακόμα περισσότερα δάνεια και φτηνό χρήμα! Το χρήμα αυτό δε θα φτάσει ποτέ στους καταναλωτές ή τις επιχειρήσεις. Η μόνη λύση στην κρίση φερεγγυότητας είναι ή να αποπληρώσουν τα χρέη τους οι προβληματικές τράπεζες ή να  χρεοκοπήσουν. Αν δε συμβεί αυτό, απλώς πετάμε τα λεφτά μας, δίνοντας οικονομική βοήθεια σε χρεοκοπημένους οργανισμούς.